Bệnh não mô cầu là một bệnh nhiễm khuẩn cấp tính do vi khuẩn Neisseria meningitidis gây ra. Bệnh có thể khởi phát với những biểu hiện khá giống cảm cúm thông thường nhưng trong một số trường hợp diễn tiến rất nhanh, dẫn đến viêm màng não, nhiễm khuẩn huyết, sốc nhiễm trùng và đe dọa tính mạng chỉ trong thời gian ngắn. Theo báo cáo giám sát của Bộ Y tế từ tuần 1 đến tuần 14 năm 2026, Việt Nam ghi nhận 24 trường hợp mắc bệnh do não mô cầu, trong đó có 4 trường hợp tử vong; trẻ dưới 15 tuổi chiếm 46% số ca mắc được ghi nhận trong giai đoạn này.
Điều đáng lưu ý là bệnh não mô cầu không chỉ nguy hiểm bởi khả năng diễn tiến nhanh mà còn có thể để lại những di chứng lâu dài ở người sống sót. Vì vậy, nhận biết sớm các dấu hiệu bất thường, đưa người bệnh đến cơ sở y tế kịp thời và chủ động phòng ngừa đóng vai trò quan trọng trong việc hạn chế biến chứng.
Bệnh não mô cầu là gì? Nguyên nhân và những yếu tố nguy cơ
Bệnh não mô cầu xảy ra khi vi khuẩn Neisseria meningitidis xâm nhập vào cơ thể và gây nhiễm trùng. Loại vi khuẩn này có thể hiện diện ở vùng mũi, họng của người mang vi khuẩn mà không gây bệnh, nhưng trong một số trường hợp có thể vượt qua hàng rào bảo vệ của cơ thể, đi vào máu hoặc lan đến các màng bao quanh não và tủy sống. Hai thể bệnh xâm lấn thường gặp và nguy hiểm nhất là viêm màng não do não mô cầu và nhiễm khuẩn huyết do não mô cầu. Viêm màng não xảy ra khi vi khuẩn gây viêm các màng bao quanh não và tủy sống, trong khi nhiễm khuẩn huyết xảy ra khi vi khuẩn xâm nhập vào máu và có thể gây phản ứng toàn thân nghiêm trọng.
Não mô cầu lây truyền chủ yếu thông qua tiếp xúc gần với dịch tiết đường hô hấp hoặc dịch tiết vùng mũi, họng của người nhiễm vi khuẩn. Những hành động như ho, hắt hơi, hôn hoặc tiếp xúc rất gần trong thời gian dài có thể tạo điều kiện cho vi khuẩn truyền từ người này sang người khác. Tuy nhiên, không phải cứ tiếp xúc với người mang vi khuẩn là chắc chắn mắc bệnh. Nguy cơ phụ thuộc vào nhiều yếu tố, trong đó môi trường sống đông đúc, tiếp xúc gần kéo dài và tình trạng miễn dịch của từng người có thể đóng vai trò quan trọng. WHO cũng ghi nhận bệnh do não mô cầu có thể lây lan thuận lợi hơn trong những môi trường tập trung đông người hoặc điều kiện sống khiến mọi người ở gần nhau trong thời gian dài.
Một số nhóm có nguy cơ mắc bệnh hoặc gặp biến chứng nặng cao hơn cần đặc biệt chú ý đến việc phòng ngừa. Trẻ em, thanh thiếu niên, người sống trong môi trường tập thể đông đúc, người có hệ miễn dịch suy giảm và những người có tình trạng sức khỏe làm tăng nguy cơ nhiễm trùng là những nhóm cần được quan tâm. Tuy nhiên, bệnh não mô cầu không chỉ xảy ra ở một nhóm tuổi nhất định mà có thể ảnh hưởng đến nhiều đối tượng khác nhau. Do đó, việc chủ quan chỉ vì bản thân không thuộc nhóm nguy cơ cao vẫn có thể bỏ sót một bệnh lý có khả năng diễn tiến nhanh.
Dấu hiệu nhận biết bệnh não mô cầu và mức độ nguy hiểm
Một trong những điểm khiến bệnh não mô cầu trở nên đáng lo ngại là triệu chứng ban đầu có thể không đặc hiệu. Người bệnh có thể xuất hiện sốt, mệt mỏi, đau đầu, buồn nôn hoặc đau nhức giống một tình trạng nhiễm virus thông thường. Tuy nhiên, khi bệnh tiến triển thành viêm màng não hoặc nhiễm khuẩn huyết, các triệu chứng có thể nhanh chóng trở nên rõ rệt và nghiêm trọng hơn. CDC lưu ý rằng cả viêm màng não và nhiễm khuẩn huyết do não mô cầu đều có thể gây tử vong trong thời gian ngắn, vì vậy không nên chờ các triệu chứng xuất hiện đầy đủ mới tìm kiếm sự chăm sóc y tế.
Ở người bị viêm màng não do não mô cầu, các biểu hiện thường gặp gồm sốt, đau đầu và cứng cổ. Người bệnh cũng có thể buồn nôn, nôn, nhạy cảm với ánh sáng hoặc thay đổi trạng thái tinh thần như lú lẫn, khó tập trung, phản ứng chậm. Khi tình trạng viêm ảnh hưởng đến hệ thần kinh trung ương, người bệnh có thể xuất hiện co giật hoặc rối loạn ý thức. Những biểu hiện này đặc biệt đáng lưu ý nếu xuất hiện đột ngột và tiến triển nhanh.
Nhiễm khuẩn huyết do não mô cầu lại có thể biểu hiện theo một hướng khác. Người bệnh có thể sốt, rét run, thở nhanh, mệt lả, đau dữ dội ở cơ, khớp, ngực hoặc bụng, tay chân lạnh và có biểu hiện suy tuần hoàn. Một dấu hiệu đặc biệt cần chú ý là các ban hoặc mảng xuất huyết màu đỏ tím trên da, nhất là khi các tổn thương này không mất đi khi ấn vào. Tuy nhiên, không nên đợi đến khi xuất hiện ban xuất huyết mới đưa người bệnh đi khám, bởi bệnh có thể diễn tiến nhanh trước khi dấu hiệu trên da trở nên rõ ràng.
Ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, việc nhận biết bệnh có thể khó khăn hơn vì trẻ không phải lúc nào cũng biểu hiện đầy đủ các triệu chứng điển hình như người lớn. Trẻ có thể trở nên ít hoạt động, quấy khóc bất thường, bú kém, nôn ói, khó đánh thức hoặc có biểu hiện bất thường về phản xạ. Ở trẻ nhỏ, thóp có thể phồng lên trong một số trường hợp. Vì vậy, nếu trẻ đang khỏe mạnh nhưng đột ngột sốt kèm thay đổi hành vi, bú kém, li bì hoặc xuất hiện những biểu hiện bất thường khác, cha mẹ cần đưa trẻ đến cơ sở y tế để được đánh giá thay vì tự theo dõi kéo dài tại nhà.
Mức độ nguy hiểm của bệnh não mô cầu nằm ở tốc độ diễn tiến và khả năng gây tổn thương nhiều cơ quan. Nhiễm khuẩn huyết có thể dẫn đến sốc, rối loạn đông máu và tổn thương các cơ quan quan trọng. Trong khi đó, viêm màng não có thể gây tổn thương hệ thần kinh trung ương và để lại di chứng về lâu dài. Theo CDC, ngay cả khi được điều trị bằng kháng sinh, khoảng 10–15% người mắc bệnh não mô cầu có thể tử vong và khoảng 1/5 người sống sót có thể gặp di chứng lâu dài như tổn thương não, mất thính lực, các vấn đề thần kinh, mất chi hoặc suy giảm chức năng thận.
Do đó, những biểu hiện như sốt cao kèm đau đầu dữ dội, cứng cổ, thay đổi ý thức, co giật, khó đánh thức, thở nhanh, tay chân lạnh, tình trạng suy sụp nhanh hoặc xuất hiện ban xuất huyết bất thường cần được xem là dấu hiệu cảnh báo. Người bệnh cần được đưa đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt để bác sĩ đánh giá và xử trí. Không nên tự điều trị bằng thuốc tại nhà hoặc chờ các triệu chứng tự giảm, đặc biệt khi tình trạng toàn thân xấu đi nhanh chóng.
Chẩn đoán và điều trị bệnh não mô cầu
Chẩn đoán bệnh não mô cầu dựa trên biểu hiện lâm sàng kết hợp với các xét nghiệm cần thiết để xác định vi khuẩn. Tùy tình trạng của người bệnh, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm máu, nuôi cấy hoặc các phương pháp xét nghiệm phù hợp khác; trong trường hợp nghi ngờ viêm màng não, dịch não tủy có thể được lấy để phân tích nhằm xác định nguyên nhân và định hướng điều trị. Việc chẩn đoán cần được thực hiện nhanh bởi bệnh có thể chuyển nặng trong thời gian ngắn, đồng thời nhiều biểu hiện ban đầu có thể tương tự các bệnh nhiễm trùng khác.
Điều trị bệnh não mô cầu cần được thực hiện tại cơ sở y tế và bắt đầu càng sớm càng tốt khi có nghi ngờ lâm sàng. Kháng sinh là nền tảng trong điều trị nhiễm não mô cầu xâm lấn, trong đó các thuốc thuộc nhóm cephalosporin phổ rộng như ceftriaxone hoặc cefotaxime được CDC đề cập trong điều trị kinh nghiệm đối với trường hợp nghi ngờ. Tùy kết quả xét nghiệm, tình trạng người bệnh và khả năng đáp ứng, bác sĩ sẽ điều chỉnh phác đồ điều trị phù hợp. Những trường hợp nặng có thể đồng thời cần hồi sức tích cực để kiểm soát huyết áp, hô hấp, tuần hoàn và các biến chứng do nhiễm trùng gây ra.
Điểm quan trọng là người bệnh không nên tự mua kháng sinh để điều trị tại nhà. Việc lựa chọn thuốc, thời điểm sử dụng và thời gian điều trị cần dựa trên đánh giá của bác sĩ. Với bệnh não mô cầu, chậm trễ trong điều trị có thể làm tăng nguy cơ biến chứng nặng, vì vậy khi xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ, ưu tiên hàng đầu là đưa người bệnh đến cơ sở y tế để được đánh giá và xử trí kịp thời.
Bên cạnh điều trị cho người mắc bệnh, việc xử lý những người đã tiếp xúc gần với ca bệnh cũng có ý nghĩa trong kiểm soát lây truyền. Một số trường hợp tiếp xúc gần có thể được chỉ định kháng sinh dự phòng nhằm loại bỏ tình trạng mang vi khuẩn ở vùng mũi họng và giảm nguy cơ mắc bệnh. Việc này cần được thực hiện theo đánh giá của cơ quan y tế hoặc bác sĩ, không nên tự ý sử dụng kháng sinh dự phòng.
Phòng ngừa bệnh não mô cầu
Tiêm vaccine là một trong những biện pháp quan trọng để chủ động phòng ngừa bệnh não mô cầu. Tuy nhiên, não mô cầu có nhiều nhóm huyết thanh khác nhau và mỗi loại vaccine có phạm vi bảo vệ nhất định, do đó không thể hiểu rằng một loại vaccine sẽ bảo vệ trước tất cả các nhóm não mô cầu. Tại Việt Nam hiện có các vaccine phòng một số nhóm huyết thanh phổ biến, trong đó có vaccine phòng nhóm B và vaccine phòng các nhóm A, C, W, Y. Lịch tiêm, độ tuổi sử dụng và loại vaccine phù hợp cần được tư vấn dựa trên độ tuổi, tình trạng sức khỏe và hướng dẫn tiêm chủng hiện hành.
Ngoài vaccine, mỗi người nên duy trì các biện pháp hạn chế lây truyền qua đường hô hấp như giữ vệ sinh tay, che miệng khi ho hoặc hắt hơi, không dùng chung cốc, dụng cụ ăn uống hoặc các vật dụng cá nhân có thể tiếp xúc với dịch tiết đường hô hấp. Khi đang có triệu chứng nhiễm trùng đường hô hấp, nên hạn chế tiếp xúc gần với người khác và chủ động thăm khám nếu triệu chứng bất thường hoặc diễn tiến nhanh. Những người sống hoặc sinh hoạt trong môi trường tập thể đông người càng cần chú ý đến vệ sinh cá nhân và các khuyến cáo phòng bệnh.
Đặc biệt, nếu trong gia đình hoặc môi trường tiếp xúc gần xuất hiện người được chẩn đoán mắc bệnh não mô cầu, những người tiếp xúc gần không nên chủ quan dù bản thân chưa có triệu chứng. Bác sĩ hoặc cơ quan y tế có thể đánh giá mức độ tiếp xúc và chỉ định thuốc dự phòng khi cần thiết. Việc theo dõi sức khỏe sau tiếp xúc cũng rất quan trọng, bởi bệnh có thể khởi phát nhanh và ban đầu dễ bị nhầm với một bệnh nhiễm trùng thông thường.
Bệnh não mô cầu là tình trạng không nên chờ đợi khi đã xuất hiện những dấu hiệu cảnh báo. Sốt kèm đau đầu, cứng cổ, thay đổi ý thức, nôn ói, co giật, thở nhanh, tay chân lạnh hoặc ban xuất huyết bất thường, đặc biệt khi các triệu chứng tiến triển nhanh, cần được đánh giá y tế khẩn cấp. Chủ động tiêm vaccine phù hợp, duy trì vệ sinh cá nhân, hạn chế tiếp xúc gần khi có nguy cơ lây nhiễm và tìm kiếm sự chăm sóc y tế sớm khi có dấu hiệu nghi ngờ là những yếu tố quan trọng giúp giảm nguy cơ biến chứng nghiêm trọng do bệnh não mô cầu.
Phòng Khám Đa Khoa Quốc Tế TIMEC với đội ngũ bác sĩ giàu kinh nghiệm cùng hệ thống trang thiết bị hiện đại sẵn sàng hỗ trợ thăm khám, tư vấn và xây dựng giải pháp chăm sóc sức khỏe phù hợp cho từng khách hàng. Quý khách vui lòng liên hệ Hotline: 0879 115 115 để được hỗ trợ nhanh chóng.
