LẠM DỤNG CHỤP CT: NGUY CƠ GÂY HÀNG CHỤC NGHÌN CA UNG THƯ CÓ THỂ PHÒNG TRÁNH

August 14, 2025
3:41 pm

1. Khi chụp CT không còn là chuyện “vô hại”

Chụp CT (cắt lớp vi tính) từ lâu đã trở thành công cụ chẩn đoán hình ảnh hiện đại, giúp bác sĩ “nhìn xuyên” vào bên trong cơ thể để phát hiện nhiều bệnh lý nguy hiểm.
Tuy nhiên, một nghiên cứu mới đây tại Hoa Kỳ đã gióng lên hồi chuông cảnh báo: việc lạm dụng chụp CT có thể gây ra hơn 100.000 ca ung thư mới trong tương lai – hoàn toàn có thể phòng tránh được.

Con số này khiến nhiều người giật mình, bởi lẽ chụp CT vốn được xem là “an toàn” nếu làm đúng chỉ định. Nhưng giống như bất kỳ phương pháp y khoa nào, nếu sử dụng không hợp lý, lợi ích có thể bị lấn át bởi tác hại tiềm ẩn.

Ảnh minh hoạ CT Scan vùng đầu

2. CT scan là gì và hoạt động như thế nào?

CT scan (Computed Tomography) là kỹ thuật chụp cắt lớp vi tính sử dụng tia X để tạo ra hình ảnh chi tiết của các cơ quan, mô và xương trong cơ thể.
Máy CT quét cơ thể từ nhiều góc độ khác nhau, sau đó máy tính xử lý và ghép lại thành hình ảnh 3D.
So với X-quang thông thường, CT scan cung cấp hình ảnh sắc nét, giúp phát hiện tổn thương rất nhỏ mà phim X-quang đôi khi bỏ sót.

Ứng dụng của CT scan:

Chẩn đoán chấn thương, gãy xương, xuất huyết não.
Tầm soát và theo dõi bệnh ung thư.
Phát hiện bệnh lý ở phổi, gan, thận, tim mạch.
Hướng dẫn can thiệp, phẫu thuật.

3. Nghiên cứu gây chấn động: Hơn 100.000 ca ung thư có thể xuất phát từ CT scan

Một nhóm nhà khoa học tại Đại học California, San Francisco (UCSF) đã công bố nghiên cứu trên JAMA Internal Medicine cho thấy:

Năm 2023, người dân Mỹ đã thực hiện khoảng 93 triệu lượt chụp CT, tương đương khoảng 62 triệu người.
Dựa trên mô hình tính toán rủi ro, nhóm nghiên cứu ước tính:
- ~103.000 ca ung thư mới có thể sẽ xuất hiện trong tương lai do phơi nhiễm tia X từ những lần chụp này.
- Con số này tương đương 5% tổng số ca ung thư mới mỗi năm ở Mỹ.
- Trong đó, 9.700 ca thuộc về trẻ em – nhóm nhạy cảm nhất với tia bức xạ.
Những loại CT gây nhiều nguy cơ nhất:
- Người lớn: CT ổ bụng và vùng chậu (chiếm ~40% nguy cơ).
- Trẻ em: CT não.

Điều đáng nói:
Nhiều ca chụp CT trong nghiên cứu được đánh giá là không thực sự cần thiết và có thể thay thế bằng phương pháp an toàn hơn như MRI hoặc siêu âm.

4. Vì sao chụp CT có thể gây ung thư?

Nguyên nhân nằm ở tia X – dạng bức xạ ion hóa có khả năng làm tổn thương DNA của tế bào.
Khi DNA bị tổn thương mà cơ thể không kịp sửa chữa, đột biến có thể xảy ra và dẫn đến hình thành tế bào ung thư.

Các yếu tố làm tăng nguy cơ:

Lượng bức xạ cao: CT scan sử dụng liều bức xạ cao gấp nhiều lần so với chụp X-quang thường.
Tần suất chụp: Càng chụp nhiều lần, lượng tia tích lũy càng lớn.
Tuổi: Trẻ em và thanh niên có mô đang phát triển nhanh, dễ bị tổn thương hơn.
Vùng chụp: Một số bộ phận như tuyến giáp, phổi, ngực, bụng nhạy cảm với tia X hơn.

5. Lợi ích và nguy cơ – Cân nhắc như thế nào?

Không thể phủ nhận, CT scan đã cứu sống hàng triệu người nhờ phát hiện bệnh kịp thời.
Tuy nhiên, nghiên cứu mới nhấn mạnh rằng cần cân đối giữa lợi ích và nguy cơ:

🧾 Lợi ích và Nguy cơ của CT scan

✅ Lợi ích

Chẩn đoán nhanh, chính xác
✅ CT scan cho hình ảnh chi tiết nhiều lớp cắt của cơ thể, giúp phát hiện những tổn thương nhỏ hoặc bất thường mà X-quang thường không thấy.
Hỗ trợ cấp cứu
🚑 Trong các trường hợp khẩn cấp như chấn thương sọ não, tai nạn giao thông, CT giúp bác sĩ đánh giá nhanh tình trạng và đưa ra quyết định điều trị kịp thời.
Định hướng phẫu thuật hoặc điều trị
🩺 Hình ảnh CT giúp xác định rõ vị trí, kích thước, hình dạng khối u hoặc tổn thương để lập kế hoạch mổ hoặc xạ trị chính xác hơn.
Theo dõi tiến triển bệnh
📈 Dùng để kiểm tra hiệu quả điều trị (ví dụ ung thư, bệnh phổi), từ đó điều chỉnh phác đồ khi cần.
Hỗ trợ tầm soát bệnh
🔍 Trong một số trường hợp, CT có thể giúp phát hiện sớm bệnh, ví dụ tầm soát ung thư phổi ở người hút thuốc lâu năm.

⚠️ Nguy cơ khi lạm dụng CT scan

Lượng bức xạ cao
☢️ CT sử dụng lượng tia X cao hơn X-quang gấp 10–100 lần. Nếu chụp nhiều lần, bức xạ sẽ tích lũy trong cơ thể và làm tăng nguy cơ ung thư.
Nguy cơ ảnh hưởng đến DNA
🧬 Bức xạ ion hóa có thể gây tổn thương DNA tế bào, dẫn đến biến đổi tế bào và hình thành khối u ác tính theo thời gian.
Ảnh hưởng đặc biệt ở trẻ em
👶 Trẻ nhạy cảm hơn với bức xạ, nên nguy cơ mắc ung thư do CT ở trẻ cao hơn so với người lớn khi tiếp xúc cùng một liều tia.
Nguy cơ khi dùng thuốc cản quang
💉 Thuốc cản quang đôi khi gây dị ứng hoặc ảnh hưởng đến chức năng thận, đặc biệt ở người bị bệnh thận mạn hoặc tiểu đường.
Chi phí cao và gây lo lắng không cần thiết
💰 Lạm dụng CT tầm soát có thể dẫn đến phát hiện những bất thường không nghiêm trọng, khiến bệnh nhân phải làm thêm nhiều xét nghiệm hoặc thủ thuật không cần thiết

6. Khi nào nên chụp CT?

Theo khuyến cáo của chuyên gia, CT scan nên được thực hiện khi:

Có triệu chứng lâm sàng rõ ràng, cần chẩn đoán nhanh.
Các phương pháp an toàn hơn (siêu âm, MRI) không cung cấp đủ thông tin.
Trong tình huống cấp cứu: tai nạn, nghi ngờ xuất huyết não, thuyên tắc phổi, v.v.
Theo dõi tiến triển bệnh hoặc đánh giá hiệu quả điều trị trong các bệnh mạn tính, ung thư.

7. Cách giảm thiểu rủi ro khi cần chụp CT

Hỏi kỹ bác sĩ: Lý do cần chụp? Có phương án thay thế không?
Lưu hồ sơ chẩn đoán hình ảnh: Tránh chụp lặp lại không cần thiết.
Chọn cơ sở uy tín: Nơi có máy móc hiện đại, quy trình tối ưu liều tia.
Tối ưu vùng chụp: Chỉ quét khu vực cần thiết, giảm diện tích phơi nhiễm.
Bảo vệ bộ phận nhạy cảm: Sử dụng tấm chắn chì khi có thể.

8. Thông điệp cho phụ huynh và bệnh nhân

Trẻ em chỉ nên chụp CT khi thật sự cần, ưu tiên MRI hoặc siêu âm nếu phù hợp.
Người lớn cần lưu ý nếu phải chụp CT nhiều lần trong năm, đặc biệt ở cùng một vị trí.
Đừng tự yêu cầu chụp CT chỉ vì “cho yên tâm” – hãy tin vào đánh giá chuyên môn.

9. Vai trò của bác sĩ và cơ sở y tế

Bác sĩ: Cân nhắc kỹ chỉ định, giải thích rõ rủi ro – lợi ích cho bệnh nhân.
Cơ sở y tế: Duy trì tiêu chuẩn an toàn bức xạ, đào tạo kỹ thuật viên tối ưu hóa liều tia.
Ngành y tế: Tăng cường hướng dẫn và giám sát, hạn chế lạm dụng.